Bakıda güclü külək əsəndə küçələrdə toz qalxması artıq çoxları üçün adi mənzərəyə çevrilib. Bəzən səma bulanıqlaşır, uzaqdakı binalar boz pərdə arxasında görünür, avtomobillərin üzərində bir neçə saat ərzində nazik toz qatı yaranır. İlk baxışdan bunu sadəcə narahatedici hava hadisəsi hesab etmək olar. Lakin məsələ yalnız çirkli avtomobil və ya tozlanan pəncərələrdən ibarət deyil. Havadakı bəzi toz hissəcikləri insan gözünün görə bilməyəcəyi qədər kiçikdir və nəfəs aldığımız zaman birbaşa tənəffüs sisteminə daxil ola bilir.

Üstəlik, Bakıda müşahidə edilən tozun hamısı şəhərin özündə yaranmır. Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin məlumatları göstərir ki, Azərbaycan, xüsusilə Bakı və Abşeron vaxtaşırı transsərhəd toz kütlələrinin təsirinə məruz qalır. Məsələn, 22 sentyabr 2026-cı ildə Bakıda və Abşeronda havadakı tozun miqdarı normadan 1,2-1,3 dəfə çox olub. Nazirlik həmin tozun cənub-şərq hava axınları ilə ölkəyə daxil olduğunu bildirib. 31 avqust 2025-ci ildə isə göstərici normanı 1,8-2 dəfə üstələmişdi.

Bakıdakı toz haradan gəlir?

Azərbaycanın coğrafi mövqeyi burada mühüm rol oynayır. Milli Hidrometeorologiya Xidmətinin açıqlamasına görə, Mərkəzi Asiyanın səhra ərazilərində, Türkmənistanda və Ərəbistan yarımadasında yaranan toz kütlələri uyğun hava axınları zamanı Xəzəri keçərək Azərbaycana çata bilər. 2024-cü ilin martında Bakıda tozun normadan 1,7-1,9 dəfə çox olması məhz Türkmənistan ərazisindən gələn toz dumanı ilə əlaqələndirilmişdi. 2024-cü ilin mayında isə paytaxtda toz konsentrasiyasının bəzi saatlarda normanı 3-3,5 dəfə keçdiyi qeydə alınmışdı.

Ancaq hər toz dalğası xaricdən gəlmir. 27 iyul 2026-cı ildə Bakıda və Abşeronda havadakı toz normadan 1,4-1,7 dəfə artıq qeydə alınıb və bu dəfə səbəb lokal olub: güclü şimal-qərb küləyi quru torpaq səthindəki tozu havaya qaldıraraq ətrafa yayıb. Tikinti meydançaları, asfaltlanmamış ərazilər, quru torpaq və yol kənarlarında yığılan toz belə günlərdə vəziyyəti daha da ağırlaşdıra bilər. :chatgpt-content-reference{index="2"}

Əsl təhlükə gözlə görünməyən hissəciklərdir

Həkimlərin və ekoloqların əsas diqqət yetirdiyi hissəciklər PM10 və PM2.5 adlanır. PM10 diametri 10 mikrometrdən kiçik, PM2.5 isə 2,5 mikrometrdən kiçik hissəciklərdir. Müqayisə üçün insan saçının diametri bunlardan dəfələrlə böyükdür.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, PM10 hissəcikləri tənəffüs yollarına və ağciyərlərin dərin hissələrinə çata bilir. Daha kiçik PM2.5 isə ağciyər baryerini keçərək qan dövranına daxil ola və bununla da yalnız tənəffüs sisteminə deyil, ürək-damar sisteminə də təsir göstərə bilər. Həm qısamüddətli, həm də uzunmüddətli yüksək PM təsiri ürək və tənəffüs xəstəlikləri ilə əlaqələndirilir.

Məhz buna görə “bu, sadəcə səhradan gələn təbii tozdur, zərərsizdir” yanaşması doğru deyil. ÜST-nin qum və toz fırtınaları üzrə elmi qiymətləndirmələrində belə hadisələrin astma və digər tənəffüs problemlərinin kəskinləşməsi ilə əlaqəli ola biləcəyi göstərilir. Üstəlik, min kilometrlərlə yol keçən mineral toz atmosferdə sənaye və nəqliyyat mənşəli çirkləndiricilərlə qarışa bilər.

Kimlər daha çox risk altındadır?

Tozlu günlər sağlam insanların əksəriyyətində sadəcə gözlərin yanması, boğazda quruluq, öskürək və nəfəs yollarında qıcıqlanma yarada bilər. Ancaq uşaqlar, yaşlılar, hamilə qadınlar, astma, allergiya, xroniki ağciyər və ürək-damar xəstəlikləri olan şəxslər daha həssas hesab edilir. ÜST-nin 2026-cı il qiymətləndirməsində də uşaqların, hamilələrin, yaşlıların və xroniki xəstəlikləri olan insanların hava çirklənməsinin təsirlərinə qarşı daha riskli qruplar olduğu vurğulanır.

Külək həmişə havanı təmizləmir

Bakıda tez-tez “külək əsirsə, hava təmizlənir” fikrinə rast gəlirik. Bu, yalnız müəyyən şəraitdə doğrudur. Külək şəhərin üzərində yığılan çirkləndiriciləri dağıda bilər, amma eyni zamanda quru səthlərdəki tozu havaya qaldıra və ya yüzlərlə kilometr uzaqdan yeni toz kütləsi gətirə bilər. Başqa sözlə, küləyin sürəti qədər onun istiqaməti və keçdiyi ərazi də əhəmiyyətlidir.

Bakı üçün əlavə məsələ yerli hava çirkləndiriciləridir. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, Azərbaycanda avtomobil nəqliyyatından atmosferə atılan zərərli maddələrin həcmi 2025-ci ildə əvvəlki illə müqayisədə 12,8 faiz artaraq 959,8 min tona çatıb. Mineral toz nəqliyyat və digər şəhər çirkləndiriciləri ilə eyni hava kütləsində olduqda insanlar artıq təkcə “səhra tozu” ilə deyil, daha mürəkkəb çirkləndirici qarışıqla nəfəs alırlar.

Tozlu gündə nə etmək lazımdır?

Havada tozun səviyyəsinin yüksək olduğu barədə rəsmi xəbərdarlıq yayıldıqda xüsusilə həssas şəxslərin açıq havada uzun müddət qalmasını və intensiv fiziki fəaliyyəti azaltması məqsədəuyğundur. Pəncərələri tozun ən güclü olduğu saatlarda bağlı saxlamaq, küçədən qayıtdıqdan sonra üz və burunu yumaq, kontakt linza istifadəçilərinin göz qıcıqlanmasına diqqət etməsi də faydalıdır. Çölə çıxmaq zəruridirsə, üzə yaxşı oturan filtrli maskalar adi parça maskalarla müqayisədə xırda hissəciklərə qarşı daha effektiv qoruma təmin edə bilər.

Ən vacibi isə görünən tozu təhlükənin tam ölçüsü hesab etməməkdir. Səma tam aydın görünsə belə havada PM2.5 kimi mikroskopik hissəciklər qala bilər. Bakıda küləyin gətirdiyi toz buna görə təkcə meteoroloji hadisə deyil, müəyyən günlərdə ictimai sağlamlıq məsələsinə çevrilə biləcək ekoloji problemdir. Tozlu hava ilə bağlı rəsmi xəbərdarlıqlara “adi Bakı küləyidir” deyib keçməkdənsə, həmin gün havanın keyfiyyətini də izləmək daha doğru yanaşmadır.